Nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi năm nay, HelpAge International hợp tác cùng sáng kiến 1in6by2030 triển khai chiến dịch toàn cầu “Nếu tôi được viết nên những quy tắc…” (If I could write the rules) nhằm khẳng định một nguyên tắc cốt lõi: Người cao tuổi phải có tiếng nói quyết định đối với các vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của chính mình.
Hằng ngày, các chính phủ trên thế giới đưa ra vô số quyết sách về y tế, thu nhập, nhà ở và chăm sóc, nhưng người trong cuộc lại hiếm khi được lắng nghe. Trước thềm xây dựng Công ước mới của Liên Hợp Quốc về Quyền của Người cao tuổi, chiến dịch đã đặt câu hỏi tới người cao tuổi ở khắp các châu lục: “Nếu được tự mình đặt ra quy tắc về cách thế giới đối xử với người cao tuổi, bạn sẽ thay đổi điều gì?”. Giữa những tiếng nói đa dạng ấy, câu chuyện của bác Phạm Huy Chương — người cựu chiến binh 72 tuổi đến từ Việt Nam — là một lát cắt tiêu biểu, chân thực về bản lĩnh sống, tinh thần cống hiến và khát vọng được già đi trong sự tôn trọng.
Trọn vẹn phẩm chất người lính
Sinh sống tại Hà Nội, người đàn ông 72 tuổi này tìm thấy ý nghĩa cuộc đời khi tiếp tục cống hiến và tạo nên những thay đổi tích cực cho cuộc sống của những người xung quanh. Với bác Chương, già đi không đồng nghĩa với việc rút lui khỏi xã hội, mà là tìm ra những phương thức mới để phục vụ cộng đồng.
“Có lẽ ở giai đoạn này của cuộc đời, niềm vui lớn nhất chính là có thể giúp đỡ người khác. Biết rằng mình đã hỗ trợ được ai đó và tạo nên những thay đổi tích cực trong cuộc sống của họ – đó là điều mang lại cho chúng tôi niềm hạnh phúc trọn vẹn nhất.”
Ý chí kiên định của bác Chương được tôi luyện qua những năm tháng cống hiến trong quân ngũ. Trải nghiệm ấy đã định hình cách bác đối diện với gian khó, từ quá khứ cho đến tận hôm nay. Với bác Chương, vượt qua những chông gai ấy mang lại cảm giác thỏa nguyện rất riêng: “Từ trong sâu thẳm, tôi vẫn luôn là một người lính. Kể từ ngày nhập ngũ cho đến ngày nghỉ hưu, tôi đã phục vụ hơn 40 năm trong quân đội. Chính từ nền tảng ấy, tôi không hề e ngại gian nan. Cứ mỗi lần đối mặt với thử thách, tôi luôn chọn cách trực diện đương đầu.”
Những lời bộc bạch của bác phản ánh chính xác điều mà nhiều người cao tuổi vẫn thường chia sẻ với đội ngũ HelpAge: họ mong muốn kinh nghiệm, nghị lực và những đóng góp của mình được xã hội ghi nhận. Người cao tuổi không đơn thuần là những người thụ hưởng sự thay đổi; họ chính là những nhân tố chủ động tham gia xây dựng gia đình, cộng đồng và xã hội.
Tìm thấy hạnh phúc từ sự buông bỏ
Nhìn lại chặng đường đã qua, bác Chương tin rằng một trong những bài học đắt giá nhất của tuổi già chính là biết học cách buông bỏ. Bác thường vận dụng triết lý này vào mối quan hệ với con cháu, thấu hiểu rằng mỗi thế hệ đều có cuộc sống riêng và cần tự đưa ra quyết định của chính mình.
“Nếu muốn khuyên bảo, chúng ta nên lựa lời khuyên một cách nhẹ nhàng, rõ ràng và dễ tiếp thu. Tuy nhiên, nếu đã khuyên nhiều lần mà các cháu không nghe, thì hãy cứ để mọi chuyện tự nhiên.”
Với bác Chương, buông bỏ không phải là tách biệt khỏi đời sống gia đình, mà là phương thức gìn giữ các mối quan hệ và tránh những bức bối, ấm ức ngấm ngầm: “Nếu có một bài học tôi rút ra được cho tuổi già, thì đó chính là: Những ai càng cố chấp, khó tính thì lại càng là những người chịu nhiều khổ tâm nhất.”
Bốn trụ cột của một cuộc sống an vui
Bác Chương có cái nhìn rất rõ ràng về những yếu tố cần thiết để có một cuộc sống viên mãn khi về già:
“Một cuộc sống hạnh phúc khi về già dựa trên bốn trụ cột: Thứ nhất là an toàn về tài chính. Thứ hai là con cháu hòa thuận, biết quan tâm đến cha mẹ già. Thứ ba là có một người bạn đời kề cận. Và thứ tư là có một chốn an cư riêng. Đó là những yếu tố tạo nên một cuộc đời trọn vẹn nhất.”
Bên cạnh đó, bác tin rằng người cao tuổi cần có điều kiện chăm sóc sức khỏe và duy trì lối sống năng động. Bơi lội là một phần không thể thiếu trong nếp sinh hoạt hằng ngày của bác: “Ngoài ra, bản thân mỗi người cũng phải tự nỗ lực – chừng nào còn sức khỏe, chúng ta phải chủ động rèn luyện. Phải luôn hướng tới những điều tốt đẹp hơn. Chẳng hạn như tôi luôn duy trì kỷ luật bơi lội hằng ngày. Chỉ cần nghỉ một buổi thôi là trong người đã thấy bứt rứt, khó chịu vô cùng.”
Bác Chương cũng thẳng thắn nhìn nhận những thách thức không thể tránh khỏi của tuổi tác: “Bước sang ngưỡng tuổi ngoài 70 mang đến những khó khăn tất yếu. Thực tế là sức bền của chúng ta không còn duy trì được suốt cả ngày nữa. Có những lúc cảm thấy rất khỏe khoắn, nhưng thể trạng và tâm lý lại có thể nhanh chóng thay đổi chỉ vì thời tiết, khí hậu, hoặc thậm chí là một lời nói vô tình từ những người xung quanh.”
Trải nghiệm của bác cho thấy một tuổi già hạnh phúc không chỉ dựa vào nỗ lực của từng cá nhân, mà còn cần sự nâng đỡ từ gia đình, an ninh tài chính, các dịch vụ tiếp cận thuận tiện và một môi trường xã hội nơi người cao tuổi luôn được chăm sóc và tôn trọng.
Sự tôn trọng khởi nguồn từ gia đình
Đối với bác Chương, được tôn trọng là quyền thiết thực và quan trọng bậc nhất trong cuộc đời.
“Quyền được tôn trọng là điều quan trọng hơn cả.”
Bác tin rằng các mối quan hệ trong gia đình có ảnh hưởng sâu sắc đặc biệt đến đời sống tinh thần của người cao tuổi: “Môi trường xã hội gần gũi nhất và ảnh hưởng nhiều nhất đến một người cao tuổi chính là gia đình. Trên thực tế, người cao tuổi ít khi ra ngoài, phần lớn thời gian sinh hoạt gói gọn trong bốn bức tường, do đó sự tương tác mỗi ngày với con cháu có tác động vô cùng lớn.”
Đôi khi chỉ một lời hỏi han giản dị cũng đủ khiến người cao tuổi cảm thấy mình được trân quý và gắn kết: “Chẳng hạn, chỉ cần một lời động viên mộc mạc từ con cháu như: ‘Hôm nay ông thấy trong người thế nào ạ?’, bấy nhiêu thôi cũng đủ khiến tinh thần chúng tôi phấn chấn ngay tức khắc.”
Bác Chương tin rằng việc nâng cao nhận thức trong toàn xã hội sẽ giúp bồi đắp và gắn kết thêm những mối quan hệ này: “Vì vậy, nếu xã hội lan tỏa những ảnh hưởng tích cực đến thế hệ trẻ, thế hệ trẻ chắc chắn sẽ đối xử với người cao tuổi bằng sự chăm sóc và tôn trọng nhiều hơn.”
Vì sao quyền của người cao tuổi lại quan trọng?
Bác Chương cho rằng sự bảo vệ của pháp luật cần đi đôi với các giải pháp thiết thực nhằm giúp mọi người hiểu và thực thi hiệu quả quyền của người cao tuổi: “Chúng ta phải định hướng mọi người theo khuôn khổ pháp luật, bởi chỉ có thượng tôn pháp luật mới định hình được nhận thức chung của xã hội.”
Bác viện dẫn những quy định pháp luật hiện hành về đạo lý kính trọng người cao tuổi, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải làm cho những quy định này trở nên gần gũi, dễ hiểu đối với tất cả mọi người: “Dẫu vậy, giờ đây chúng ta cần có thêm những giải pháp bổ trợ để pháp luật trở nên dễ hiểu, dễ nhận biết và dễ nắm bắt hơn. Điều này vừa giúp bảo đảm cách ứng xử chuẩn mực đối với các bậc cao niên, vừa nhắc nhở người cao tuổi về chính trách nhiệm của mình.”
Với bác Chương, quyền lợi luôn song hành cùng sự tham gia. Bác mong muốn người cao tuổi nhận được sự chăm sóc và tôn trọng, đồng thời tiếp tục đóng góp cho xã hội: “Bên cạnh quyền được sống và được chăm sóc, chúng ta cũng phải không ngừng tự hoàn thiện bản thân và tiếp tục phụng sự xã hội.”
Những chia sẻ của bác phản ánh nhiều quyền cốt lõi mà người cao tuổi đang mong muốn được bảo vệ thông qua Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người cao tuổi, bao gồm quyền được tôn trọng phẩm giá, quyền tham gia, quyền được chăm sóc và đối xử bình đẳng.
Niềm hy vọng về một tương lai hòa hợp
Bác Chương nhìn về tương lai với niềm lạc quan, nhưng tin rằng sự thay đổi tích cực chỉ có thể xảy ra khi mỗi người bắt tay hành động ngay từ hôm nay: “Chúng ta phải luôn giữ vững niềm hy vọng. Phải tin rằng ngày mai chắc chắn sẽ tốt đẹp hơn hôm nay, và tất cả mọi người – trong đó có chính chúng ta – cần phải hành động ngay từ ngày hôm nay.”
Bác hy vọng các thế hệ mai sau sẽ có sự thấu hiểu sâu sắc hơn giữa người cao tuổi và người trẻ. Thay vì áp đặt thế hệ này phải hoàn toàn rập khuôn theo lối sống của thế hệ kia, bác kêu gọi sự tôn trọng và dung hòa lẫn nhau: “Thế hệ đi trước không thể bắt ép người trẻ phải sống y hệt như thời của mình – điều đó là hoàn toàn không thể. Nhưng đồng thời, giới trẻ cũng không thể đòi hỏi người cao tuổi phải rập khuôn chạy theo lối sống hiện đại một cách mù quáng.”
“Cần phải có sự thấu hiểu lẫn nhau để tạo nên sự hòa thuận trong gia đình, nơi mà cả người cao tuổi và người trẻ đều biết nhường nhịn, dung hòa vì nhau. Suy cho cùng, đó chính là nguồn cội lớn nhất của hạnh phúc.”
Khi các cuộc thảo luận về Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người cao tuổi vẫn đang tiếp diễn, câu chuyện của bác Chương là lời nhắc nhở sâu sắc rằng: quan điểm của người cao tuổi phải được đặt ở vị trí trung tâm của mọi cuộc đối thoại. Người cao tuổi không chỉ lên tiếng đòi hỏi quyền lợi chính đáng cho mình, mà họ vẫn đang ngày ngày nâng đỡ người khác, vun đắp gia đình và cống hiến cho xã hội.
Và với bác Chương, tương lai ấy bắt đầu từ niềm hy vọng và hành động cụ thể: “Chúng ta cần tin rằng ngày mai chắc chắn sẽ tốt đẹp hơn hôm nay.”
Vì sao chúng ta cần một Công ước Liên Hợp Quốc?
Hiện nay, chưa có bất kỳ hiệp ước quốc tế chuyên biệt nào quy định rõ ràng nghĩa vụ của các chính phủ đối với người cao tuổi. Các khuôn khổ nhân quyền hiện hữu vẫn chưa phản ánh đầy đủ thực tế của quá trình già hóa, cũng như chưa có cơ chế bảo vệ thỏa đáng trước tình trạng định kiến và phân biệt đối xử dựa trên tuổi tác.
Một Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người cao tuổi sẽ thiết lập một khuôn khổ quốc tế chuyên biệt nhằm bảo vệ các quyền của họ, xóa bỏ nạn kỳ thị tuổi tác và đảm bảo rằng các nhu cầu, trải nghiệm cùng những đóng góp của người cao tuổi được thể chế hóa trong luật pháp, chính sách và hệ thống an sinh xã hội trên toàn cầu.
