Ngày 15/11/2025, một sự kiện mang ý nghĩa định hướng chính sách quan trọng: Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới” đã được tổ chức tại Hà Nội. Sự kiện, do Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hội đồng Lý luận Trung ương, Tạp chí Cộng sản và Hội Người cao tuổi Việt Nam đồng tổ chức, đã quy tụ các nhà lãnh đạo của Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành, địa phương và các tổ chức quốc tế.
Sự hiện diện của các đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị, lãnh đạo Quốc hội và các cơ quan trung ương không chỉ cho thấy sự công nhận ở cấp độ cao nhất về tính cấp bách của vấn đề già hóa dân số, mà còn báo hiệu một sự chuyển dịch tư duy chiến lược: Biến thách thức nhân khẩu học lớn nhất của Việt Nam – già hóa dân số nhanh – thành một cơ hội phát triển kinh tế – xã hội mạnh mẽ.
Tổ chức HelpAge International tại Việt Nam (HAI), với sự tham dự của Bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Quốc gia, đánh giá hội thảo là một diễn đàn then chốt, khẳng định mạnh mẽ những giá trị và cách tiếp cận mà HAI đã và đang theo đuổi: một xã hội nơi người cao tuổi (NCT) không chỉ được chăm sóc, mà còn được trao quyền, được tôn trọng sự lựa chọn và được tạo điều kiện tối đa để tiếp tục đóng góp cho sự phát triển chung.
Già hóa nhanh và nhu cầu định hình lại tư duy
Thông điệp xuyên suốt hội thảo là tính cấp bách của thực trạng già hóa dân số tại Việt Nam. Các nhà lãnh đạo và chuyên gia đều chung một nhận định: Việt Nam đang trải qua giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Dự báo chỉ trong vòng một thập niên nữa, tức đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già. Tốc độ già hóa nhanh này đặt ra những thách thức lớn cho các hệ thống an sinh xã hội, y tế, chăm sóc sức khỏe, lao động việc làm, tài chính…
Tuy nhiên, điểm sáng lớn nhất của hội thảo chính là sự thống nhất trong việc thay đổi căn bản lăng kính nhìn nhận vấn đề. Phát biểu chỉ đạo, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, đã nhấn mạnh yêu cầu phải chuyển tư duy từ cách tiếp cận “an sinh – chi phí” sang tư duy “đầu tư – giá trị – thị trường”. Đây không còn là câu chuyện “ứng phó” hay “hỗ trợ” thụ động, mà là chủ động “kiến tạo” một mô hình xã hội hiện đại, nhân văn, biến thách thức thành động lực phát triển.
Đồng quan điểm, TS. Hoàng Trung Dũng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, khẳng định kinh nghiệm quốc tế từ Nhật Bản hay Hàn Quốc cho thấy họ đã biến kinh tế bạc thành trụ cột kinh tế – xã hội. Việt Nam cần chuyển mạnh tư duy từ “già hóa là gánh nặng” sang “già hóa là cơ hội phát triển”.
Đặc biệt, phát biểu của đồng chí Lê Minh Hoan, Phó Chủ tịch Quốc hội, đã mang đến một góc nhìn giàu tính nhân văn và truyền cảm hứng. Ông nhấn mạnh già hóa dân số mở ra một “thế hệ vàng” về kinh nghiệm và tri thức. Phát triển kinh tế bạc không chỉ là chăm sóc sức khỏe, mà là tạo ra “không gian cống hiến”, để tuổi già thực sự trở thành “mùa vàng” của xã hội, nơi NCT vừa được chăm lo, vừa tạo ra giá trị kinh tế và nhân văn mới.
Lấy người cao tuổi làm trung tâm của mọi chính sách
Từ góc độ của một tổ chức phi chính phủ quốc tế chuyên về quyền và phúc lợi của NCT, HelpAge International (HAI) chia sẻ sâu sắc với những định hướng chiến lược được thảo luận tại hội thảo. Trả lời Tạp chí Người cao tuổi, bà Trần Bích Thủy nhấn mạnh rằng nền tảng quan trọng nhất để kinh tế bạc phát triển toàn diện chính là đổi mới tư duy về NCT.
Quan điểm của HAI cho rằng, để thành công, Việt Nam cần một cuộc cách mạng trong nhận thức: chuyển dứt điểm từ tư duy “chăm sóc thụ động” sang “trao quyền và tôn trọng lựa chọn của NCT”.
Thứ nhất, NCT là chủ thể, không phải chỉ là đối tượng thụ hưởng. Người cao tuổi không chỉ là đối tượng cần được chăm sóc, hỗ trợ, mà là một lực lượng xã hội hùng hậu, với hơn 9 triệu người vẫn đang trực tiếp tham gia sản xuất, kinh doanh. Họ là nhóm có khả năng đóng góp đáng kể thông qua tiêu dùng, lao động, học tập và tham gia xã hội.
Thứ hai, thiết kế chính sách phải dựa trên sự tham gia của NCT. Mọi sản phẩm, dịch vụ, từ công nghệ hỗ trợ đến du lịch hay tài chính, cần được thiết kế lấy NCT làm trung tâm. Điều này đòi hỏi một cơ chế tham vấn và “đồng kiến tạo” thực chất. Chỉ khi NCT tham gia vào quá trình thiết kế, các giải pháp mới đảm bảo được tính phù hợp, hiệu quả vàđi vào cuộc sống.
Thứ ba, phát triển thị trường phải đi đôi với bảo vệ NCT. Kinh tế bạc mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro. Do đó, song song với chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp, nhà nước phải xây dựng hàng rào pháp lý để bảo vệ NCT. Các quy định chống phân biệt tuổi tác trong lao động, đảm bảo an toàn tiêu dùng, quyền tiếp cận thông tin minh bạch và đặc biệt là an ninh số cho NCT là tối quan trọng. Cách tiếp cận dựa trên quyền và lấy con người làm trung tâm này được xem là chìa khóa để kinh tế bạc phát triển bền vững và nhân văn, đúng như tinh thần chỉ đạo của các nhà lãnh đạo tại Hội thảo.
Kinh tế Bạc: Một hệ sinh thái đa ngành, không chỉ là y tế
Một trong những nhận thức sai lầm phổ biến là đồng nhất kinh tế bạc với dịch vụ dưỡng lão hay chăm sóc y tế. Hội thảo lần này đã làm rõ một định nghĩa mang tầm vóc lớn hơn nhiều: Kinh tế Bạc là toàn bộ các hoạt động kinh tế, sản xuất, dịch vụ và công nghệ phục vụ nhu cầu, đặc điểm và tiềm năng của người cao tuổi. Phạm vi của Kinh tế Bạc vượt xa y tế mà còn bao gồm các lĩnh vực mở rộng như:
- Tài chính – Bảo hiểm: Các sản phẩm hưu trí bổ sung, bảo hiểm chăm sóc dài hạn, mô hình thế chấp ngược.
- Công nghệ (Age tech): Công nghệ hỗ trợ, thiết bị an toàn thông minh, theo dõi sức khỏe từ xa (telehealth), hồ sơ sức khỏe điện tử. Hội thảo cũng tiên phong thử nghiệm AI trợ lý ảo, cho thấy tiềm năng công nghệ là rất lớn.
- Nhà ở và Hạ tầng: Đô thị thân thiện, giao thông dễ tiếp cận, nhà ở thông minh, an toàn.
- Dịch vụ và Tiêu dùng: Du lịch thân thiện, thực phẩm, giải trí, văn hóa, tư vấn pháp lý và các sản phẩm tiêu dùng phù hợp.
- Lao động và Giáo dục: Việc làm linh hoạt, học tập suốt đời, các mô hình tư vấn, cố vấn, chia sẻ tri thức.
Thực tế, hệ thống các sản phẩm và dịch vụ này ở Việt Nam còn rất thiếu, phân tán và sơ khai. Đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) cũng chỉ ra sự mất cân đối, khi khu vực tư nhân còn non trẻ, tập trung ở đô thị lớn với chi phí cao, vượt khả năng chi trả của đa số NCT. Đây chính là dư địa khổng lồ cho cả đầu tư công và tư nhân.
Ba trụ cột chiến lược để kiến tạo nền kinh tế bạc
Từ 96 bài tham luận chất lượng cao và các phát biểu chỉ đạo, có thể tổng hợp 3 trụ cột chiến lược mà Việt Nam cần tập trung để hiện thực hóa tiềm năng của kinh tế bạc.
Trụ cột 1: Hoàn thiện thể chế và ban hành Chiến lược Quốc gia. Đây là yêu cầu cấp bách nhất được nhiều đại biểu đồng thuận. Việt Nam cần sớm ban hành một Chiến lược Quốc gia về kinh tế Bạc. Chiến lược này cần xác định rõ phạm vi đa ngành và cơ chế phối hợp liên ngành, thay vì để phân mảnh ở từng bộ. Chiến lược cần được xây dựng trên ba nền tảng: (i) chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn; (ii) thị trường hàng hóa – dịch vụ; và (iii) môi trường xã hội hỗ trợ (nhà ở, giao thông, học tập suốt đời).
Trụ cột 2: Phát huy nguồn lực “Chất xám Bạc” và “Lao động tài năng”: Đây là điểm nhấn đặc sắc của hội thảo. GS.TS Nguyễn Xuân Thắng kêu gọi cần có một định nghĩa mới về “lực lượng lao động cao tuổi tài năng” và nếu không có cơ chế phát huy, đó sẽ là sự lãng phí nguồn lực xã hội khổng lồ. Hiện có hơn 9 triệu NCT đang sản xuất, kinh doanh. Việt Nam có hàng vạn giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia, kỹ sư là NCT. Đây là “kho báu tri thức” và kinh nghiệm quản trị mà thế hệ trẻ cần được tiếp cận. Các giải pháp được đề xuất bao gồm: khuyến khích việc làm linh hoạt, bán thời gian; cơ chế tư vấn, cố vấn; và thúc đẩy NCT khởi nghiệp, làm chủ doanh nghiệp.
Trụ cột 3: Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ (Công nghệ – Tài chính – Nhân lực): Một chiến lược sẽ không thể thành công nếu thiếu hệ sinh thái thực thi.
- Về nhân lực: Cần chuẩn hóa chất lượng và phát triển nguồn nhân lực chăm sóc, đặc biệt là điều dưỡng lão khoa và y tế cơ sở. Hiện nay, nhân lực đang rất thiếu và chưa được đào tạo bài bản.
- Về tài chính: Cần khuyến khích mạnh mẽ khu vực tư nhân, FDI thông qua ưu đãi thuế, tín dụng. Đồng thời, phát triển các công cụ tài chính chuyên biệt như bảo hiểm chăm sóc dài hạn, quỹ hưu trí tự nguyện.
- Về công nghệ: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, “age tech”, y tế từ xa, và xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về NCT để hoạch định chính sách.
Kết luận: Từ đối thoại chính sách đến hành động toàn diện
Hội thảo “Kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới” là một sự kiện có ý nghĩa lịch sử. Đây không chỉ là một diễn đàn khoa học, mà là một tuyên bố chính trị mạnh mẽ về việc Việt Nam sẵn sàng đón nhận già hóa dân số như một cơ hội, một động lực tăng trưởng mới. Kết quả của hội thảo sẽ là căn cứ quan trọng để xây dựng báo cáo kiến nghị trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Chính phủ và Quốc hội, hướng tới mục tiêu đưa kinh tế bạc trở thành một trụ cột trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội quốc gia.
Từ góc nhìn của HelpAge International, sự chuyển dịch tư duy căn bản này được đánh giá cao. Như Phó Chủ tịch Quốc hội Ông Lê Minh Hoan đã nói, kinh tế bạc không chỉ là “kinh tế của những mái đầu bạc”, mà là phát huy “giá trị” mà NCT tạo ra – giá trị tri thức, văn hóa và sự ổn định xã hội. Đây là lúc để chuyển từ đối thoại sang hành động. Thách thức lớn nhất là làm sao để tinh thần “trao quyền”, “tôn trọng lựa chọn” và “lấy NCT làm trung tâm” được thể chế hóa trong Chiến lược Quốc gia sắp tới, trong từng sản phẩm dịch vụ và trong nhận thức của toàn xã hội.
HelpAge International khẳng định cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam, Hội Người cao tuổi, các tổ chức xã hội và khối tư nhân để chung tay xây dựng một nền kinh tế bạc nhân văn, bao trùm, nơi mỗi người cao tuổi đều có cơ hội sống khỏe mạnh, ý nghĩa và tiếp tục đóng góp cho sự phát triển thịnh vượng của đất nước.
